KONUMU:
Ödemis Türkiye’nin batisinda
Ege bölgesinde Izmir iline bagli bir ilçedir.
Ödemis 38 derece 16 dakika kuzey enlemi, 27 derece
59 dakika dogu boylamlari arasinda yer alir. Denizden
yüksekligi 123 metredir. Yüz ölçümü
107.900 hektardir. DOGAL YAPISI:
Büyük kismiyla ovalik olan Ödemis ilçe
arazisinin kuzey ve güneyinde engebelere rastlanir.
Ödemis’in kuzeyini 2157 metre olan Bozdaglar,
güneyini ise 1646 metre olan Aydin daglari çevirmektedir.
AKARSULARI: Ilçenin en büyük akarsuyu
Küçük Menderes irmagidir. Birgi, Bademli,
Ilkkursun, Çomaklar, Korga, Üzümlü
dereleri bu irmaga karisir. IKLIMI:
Akdeniz iklimi görülür.
Yazlari sicak ve kurak. Kislar ilik ve yagislidir. BITKI ÖRTÜSÜ:
Ödemis’te maki bitki yaygindir.
ÖDEMIS ILÇESININ
TARIHI
TARIHI ÇEVRE
‘’ÖDEMIS
ADI NERDEN GELIYOR?
Ödemis’in adinin Eudaimos(Mutluluk),
Ezdomise(Burasi yari), Adamis(Ana tanriça) gibi
Rumca kökenli sözcüklerin Türk agzina
uydurularak söylenmis biçimi olduguna iliskin
görüsler varsa da, bunlarin hiç biri
dogru degildir.
Ödemis’in adi konusunda Doç.Dr.Selami
Gözenç ‘’Küçük
Menderes’’ adli yapitinda, Refik Ahmet(Anadolu
Türkmen Asiretleri, 1930,S.206) ve Quinet (V.La
Turquie d’Asie, cilt:3, Paris-1894,s.515)’den
aktararak: ‘’Ödemis’in önce
iri bir köy durumuna gelmesi ve sonra hizla nüfusunun
artmasi o siralarda havzada özellikle dogu kesiminde
Ötemis(ya da Ödemis) asireti olarak bilinen
ve göçebe yasantilari ile taninan Türkmenler’in
1684’den baslayarak bugünkü Ödemis
kasabasinin oldugu yerde yerlesik duruma gelmeleri ile
olustugu’’ bilgisini verir. Ödemis
oymaginin varligi Prof.Dr.Faruk Sümer’in
‘’Oguzlar’’ adli yapitinda belirtildigi
gibi, ‘’Türkler’in ve Türkiye’nin
Tarihi Ansiklopedisi’’nde de belirtilmistir.
Ödemis oymaginin öbür adlari: Ötemis,
Ödemislü, Koyuncu, Otamis ya da Odamislu’dur.
Ödemis oymagi Teke Türkman Yörükani
Taifesindendir. Anlatilan tarihe göre: konar-göçer
Ödemis Türkmen oymaginin Sivas Sancagi(Yeni
Il Kazasi) yöresinde yaylak ve kislaklardan yararlanirken,
Sam’dan gelen Yabaneri taifesinin bu yaylak ve
kislaklara el atmasi üzerine,yine Türkman
Yörükani Taifesinden Kabasakallu Cemaati ile
Sivas yöresindenkalkip, simdiki Türkmen Mahallesi’nin
bulundugu eski Birgi-Tire yolu üzerinde yerlestikleri:
bu nedenle bu yerin adinin yaklasik üçyüz
yili geçkin ÖDEMIS olarak söylenmekte
oldugu görülür. Cevdet Türkay ‘’Osmanli
Imparatorlugu’nda Oymak, Asiret ve Cemaatlar’’
adli yapitinda Aydin Sancagi’nda Türkman
Yörükani Taifesinden‘’Ödemis’’
oymaginin yerlestigini belirtmistir. Bu durumda Ödemis’in
adi ‘’Ödemis’’Türkmen
oymagindan gelmektedir diyebiliriz.
ÖDEMIS KENTININ
TARIHI
Ödemis çok eskiden beri olan
bir kentin Türkler tarafindan alinip, devam ettirilmis
biçimi degildir. O’nun ilk çaga
iliskin durumu hakkinda hiçbir sey bilmiyoruz.
Ancak Ortaçag’da çok küçük
bir yerlesim birimi iken yy. Lar sonra bugünkü
durumunu alan yeni bir kent oldugu tarihi bir gerçektir
XIV.yy.lin birinci çeyreginde yöreye Aydinogullari
Beyligi egemenken, Ödemis o siralarda metruk ve
bugün durak istasyonu çevresinde Süleyman
köyüne(bugün bu köy yoktur) bagli
alti hisse araziden bir parçaydi. 8-10 evlik
bir çiftlikti. Halki Rum asilli 25-30 kisiden
olusmaktaydi. Diger bes hisse araziyle Aydinoglu Mehmet
Bey tarafindan bir komutanina timar oalrak verilmisti.
Sonradan bu çiftlik Beyligin II.hükümdari
Gazi Umur Bey’in sancaktari Ilyas Bey’e
verildi. Köy zamanla Osmanlilar ile Aydinogullari
arasinda el degistirdi. En son Aydin Beyi Cüneyd’inken,
1426’da kesilen kafasi Ödemis’in bugün
modern kabristanin bulundugu Sungurlu yöresindeki
kümbetine gömüldü. Halk buraya ‘’Çobanbaba’’
der. Önce Sofi Saruca’ya, 1390’da ‘’Kariye-i
Otamis Timar-i Kadi Asker’’ adi ile Aziz
Bey’e, daha sonra da Sarapdar Iskender Bey’in
ogullari Yunus ve Yusuf Çelebilere birlikte verildi.
Yilda birisi esküne giderdi. O zamanlar bu köy
27 evden olusmaktaydi. Kisa bir süre sonra köy
büyümeye basladi. Köyün Birgi’ye
bagli serbest timar oldugunu ve köyde vergi mükellefi
36 ev bulundugunu saptiyoruz. Içine Ödemis’i
de alan Süleyman köyü Osmanli Sultani
II.Murat zamaninda son Aydin Bey’i Cüneyd’in
ailesinebirakilmistir. 1475’te Cüneyd’in
torunu Ömer Bey(bu adin Umur olmasi bir olasiliktir)
tarafindan Fatih Sultan Mehmet’in Veziri Gedik
Ahmet Pasa’ya satilmistir. XVI.yy. Birinci yarisinda
Mekke Serifi’nin Osmanli Sultanina bagliligini
sunmasindan sonra Birgi kazasindaki bazi köyler
gibi Ödemis’in de Mekke hassi arasina alinip,
gelirinin vakfa verildigi anlasilmaktadir. Bu durum
Cumhuriyet yönetiminde asar vergisinin kaldirilmasina
kadar sürmüstür.
XVII.yy. Baslarinda Ödemis’’Boyalik
Timari’’ adi ile kayda geçmistir.
O tarihlerde bu yörede bitkilerden dogal boya elde
edilir ve dis pazara satilirdi. Bu ürünün
getirdigi gelir üzerine çevreden bir çok
kisi buraya toplaninca köy büyümeye baslamistir.
XVII.yy.da yöremize gelen Evliya Çelebi,
Ödemis ya da Otamis’dan söz etmez. Saniyoruz
ki Ödemis göze batmayan bir köydü.
Ödemis’in önce büyük bir köy
durumuna gelmesi ve sonra hizla nüfusunun artmasi
o siralarda Küçükmenderes havzasinda
özellikle dogu kesiminde Ötemis ya da Ödemis
oymagi olarak bilinen ve göçebe yasantilari
ile taninan Türkmenlerin 1684’den baslayarak
bu günkü Ödemis kasabasinin oldugu yerde
yerlesik duruma gelmeleri ile olustu. 1699’da
Emmioglu Haci Hüseyin Ödemis’e içme
suyu getirmis ve bir lonca yaptirmistir. 1700’de
ilk medreseyi Helvaci Ömer Aga yaptirdi. 1702’de
Yeniköylü Biçakzade Haci Mustafa Aga
tarafindan Büyük Cami yaptirildi(bu cami 1854’te
bugünkü durumunda yeniden yapilmistir.). 1705’te
Birgi’ye bagli bir köy olan Ödemis’in
nüfusu 1800 yillarindan baslayarak hizla artti
ve kent kuzeybatidaki antik Hypaipa’nin mermerlerinden
yararlanilarak onarildi.1811’de Kilcizade Seyyid
Muhammed Aga Ödemis vivyodaligi yaparken Gürcüzade
Camii’nin (Küçükcami) minaresini
yaptirdi.1820’de Aydin Livasinda bulunan memleketler
arasinda Ödemis voyvodaliginin da adi vardir. 1828’de
Aydin2da ayaklanma çikaran Atçali Kel
Mehmet Efe’nin zeybekleri Ödemis’i
de ele geçirdiler. Vovyoda ve kadi kenti terk
ettiler. 1829’da Osmanli yönetimi kente yeniden
sahip oldu. 1831’de Osmanli Imparatorlugun’da
ilk nüfus sayiminda Ödemis kaza merkezi olarak
görülür. 1835’de Ödemis’teki
yerli Rumlar antik Hypaipa’nin(simdiki Günlüce
köyü) mermerlerinden yararlanarak bir kilise
ve okul yaptilar. Kilise, Cumhuriyet devrindeki ‘’Iyi
Sinema’’ (simdi yanmistir), okul ise yikilan
Istiklal okuluydu. 1838’de Haci Hafiz Gürcüzade
tarafindan GürcüzadeCamii’nin sadirvani
yaptirildi.
1867’deki Vilayetler Idaaresi Kanunu ile Imparatorlugun
yönetim bölünmesi degismis, Birgi, Keles(Kiraz),
Balyambolu(Beydag) kazaliktan çikarilarak Ödemis
kazasina bagli bucak durumuna getirilmislerdir. 1877-1878
Osmanli - Rus savasi (93 harbi) sonucunda Balkanlardan
Anadolu’ya göçen bazi Türk ailelerinin
bir kismi Ödemis’e yerlesmistir. Ayni savas
sonunda bir takim siyasal olaylar nedeniyle Kirim’dan
Anadolu’ya gelen bazi Türk aileleri de Ödemis’e
gelmisler, simdiki Üçeylül mahallesi
Kirimli sokagin oldugu yeri satin alarak karsilikli
evler yapip bir sokak olusturmuslar ve sokagin her iki
ucuna büyük kapilar yapmislardi.
Ödemis’te belediye teskilati 1881’de
kuruldu. Ilk belediye baskani Haci Mustafa Aga’dir.
1888’de Torbali’dan ayrilan demiryolu Bayindir
ve Ödemis’e kadar uzandi. 1888’de belediye
baskani Haci Ali Efendi’dir. 1891’de Zühtü
Efendi olmustur. 1892’de Ödemis Belediyesi’ne
ait 20 yatakli hastahane kuruldu. 1895’de Haci
Abdüllatif Efendi tarafindan Kirlioglu Camii yaptirildigi
gibi, ayni yilin belediye baskani Ahmet Efendi’dir.
1892 tarihli Salname’de Ödemis kentinin 9130
nüfuslu ve 1973 evleri oldugu, bunun 4679’nun
erkek, 4451’nin kadin oldugu belirtilir. 1892’ye
ait belediye geliri 880 liraydi ve yarisi hazineye aitti.
Ödemis’te yakilmakta olan fener sayisi yaklasik
165 idi. 1897’de belediye baskani Rasit Efendi,
1901’de ise Ali Haydar Bey’director 1900’
de Ödemis merkezinde 3517 ev, 871 dükkan,
27 han, 3 hamam, 1 zeytinyagi fabrikasi, 1 un degirmeni,
1 zeytin ve üzüm sikma imalathanesi, 1 hükümet
konagi, 5 karakol, 1 Ziraat Bankasi, 1 kütüphane,
4 kilise, 3 guraba hastanesi, 2 rüsdiye okulu,
38 medrese, 3 erkek ilkokulu, 2 kiz ilkokulu, 4 gayrimüslim
ilkokulu, 47.redif alayinin 4.taburu bulunmaktaydi.
1904’de kasabanin nüfusu 15981’dir.
1912’de Haci Abdi Aga tarafindan Çaglayanli
Mehmed Ustaya Ödemis Yenicamii tamamlattirilmistir.
XX.yüzyilin baslarinda Ödemis’te Hamam
(Emmioglu) mahallesi, Haciimam (Umurbey) mahallesi,
Katircilar (Mimar Sinan) mahallesi, Mesrutiyet (Bengisu)
mahallesi gibi ölümlerden olusuyordu. Hastahane
caddesi ve Uzunsokak Rum mahallesini olusturuyordu.
Yanan Iyi sinema Rum Kilisesi idi. O zaman belediye
simdiki postahanenin karsisinda idi. Hükümet
binasi ise ekin pazarinda hamamin yanindaydi ve postahane
de onun karsisindaydi. O yöreye Konakönü
deniyordu. Eskiden törenler okullarla bu Konakönün’de
yapilidi. Simdiki hastahanenin karsisindaki göçmen
evlerinin bulundugu Atatürk Ilkokulu’nu da
içine alan saha askeri kisla idi. XX. Yüzyilin
baslarinda Ödemis’in pazari ise Konakönü’nde
Ekinpazari’nda (simdiki Telekom binasinin bulundugu
yer) kurulurdu. Ödemis’in o zamanki en belirli
yerleri ise: Manyasi caddesi(Katirci sokagi), Gageçlik
mevkii (Izmiryolu), Çatalyol (Eski istasyon caddesi:
en islek cadde idi), Arapkaziklari caddesi (Yayla caddesi),
Besgöz caddesi(simdiki Birgi yolu) idi. Yildiz
oteli ve caddesi Kendirpazari’ndaydi ve burada
deveci hanlari vardi.
15 Mayis 1919’da Izmir’in
Yunanlilarca isgali Ödemis halki üzerinde
etki yaratti. Ödemisliler düsmanin ilerlemesi
karsisinda Kuva-i Milliye olusturdular. Ödemis
Kaymakami Bekir Sami Bey, Izmir ve Istanbul’daki
Itilaf Devletleri temsilcilerine gönderdigi telgrafin
sonunda ‘’ Silah patlarsa göreceginiz
sonuç pek aci ve elim olacaktir.Artik biliniz
ki kalem degil silah dönüyor.’’
Diyordu. Kuva-i Milliye’nin basi jandarma tabur
komutani Yüzbasi Tahir Beydi. Ödemislilerden
kurulan ‘’Yigit Ordusu’’ Ali
Orhan ‘’Ilkkursun) Bey komutasinda Ödemis’in
batisindaki Haci Ilyas köyüne (simdiki Ilkkursun)
mevzilendi. 1 Haziran 1919’da Yunanlilar saldirdilar.
Aksama dogru Türk milislerini dagitarak Ödemis’e
girdiler. Rumlarin oturdugu simdiki Uzunsokak’ta
bir gösteri geçidi yaptilar. Yunanlilar
her evin kapisi üzerine lamba yaktirarak, yarisi
Rum, yarisi türk Hakimlerinden mahkemeler kurdular.
Ödemislileri dayak ve eziyetle sindirmeye çalistilar.
Türk Ordsu’nun Baskumandanlik Meydan Savasi’ni
kazanmasi üzerine Ödemis’teki Yunan
birligi 3 Eylül 1922’de aksama dogru trene
binerek kenti terketti.
1923’de Cumhuriyet’in ilani ile Ödemis,
içine bugünkü Kiraz ve Beydag ilçelerini
de alan bir ilçe merkeziydi. Görev sürelerini
saptayamadigimiz Helvacioglu Ali Efendi, Istanbullu
Rauf Bey ve Basçavusoglu Serif Efendi’nin
belediye baskanliklarindan sonra Cumhuriyet’in
ilk belediye baskani 5 Mart 1923 - 31 Mart 1923 tarihleri
arasinda Mehmet Sükrü Saraçoglu(sonradan
Basbakan) olmustur. 1 Nisan 1923 - 5 Mart 1927arasinda
belediye baskani Ragip Misirlioglu’dur. 1926’da
Yunanistan’dan Anadolu’ya gelen Türk
mübadele göçmenlerinden bir kismi Ödemis’in
Ovakent kasabasina yerlestirildi. 1927’de Ödemis
kentinin nüfusu 8311 erkek, 8482 kadin olarak 16793’dür.
1927’de Ödemis kentinde 46 kahvehane bulunup,
ilçe genelinde 22 kalem hububat
ve mahsulat yetismekteydi. 1927’de Ödemis’de
Türkocagi, Hilali Ahmer subesi, Tayyare Cemiyeti,
Himaye-, Etfal Cemiyeti ( ve bandosu), Ihtiyat zabitani
Cemiyeti, Muallimler Birligi, Tütün Isçileri
Birligi, Urgancilar Cemiyeti gibi kuruluslar vardi.
1927’de Ödemis’te 15 zeytinyagi fabrikasi,
el tezgahlarina dayali ipek mensucati (mendil, esarp
kumaslar dokumaktaydi), dokuma bez ve pestemal imali,
Ödemis’in eski bir sanati olan ve eski usül
çarklarla yapilan urgancilik vardi. Ayni yilda
Ödemis’te Türkocagi’nin bir sinemasi
bulunmaktaydi.
6 Mart 1927 - 14 Subat 1935 arasinda Ödemis belediye
baskani Dr. Mustafa Bengisu’dur. Bu dönemde
Ödemis’in kültür, su, kanalizasyon
ve elektrik sorunlarina çareler getirilmistir.
1932’de Himaye-i Etfal Cemiyeti tarafindan bir
Ana Mektebi ve ayrica bir Ortaokul açilmistir.
1932’de M. Nedim Bey tarafindan ‘Yeni Ödemis’’
adli bir mecmua çikarilmaya baslandi. 1932’de
Ödemis’te Riza Bey’in ‘’Halk
Sinemasi’’ son sistem sesli, sözlü
makinalarla donanmis, böylece Ödemisliler
sesli film izlemeye baslamislardir. Bugün Emniyet
Müdürlügü olarak kullnilan eski
hükümet binasi 1932’de tamamlandi. Türkiye’de
1933’de birçok illerde toplanan paralarla
daha uçak alinamazken, Ödemisliler’in
topladiklari paralarla türk Hava Kurumu’na
3 uçak alinmis ve bunlarin adlarina Ödemis
1, Adagide ve Ödemis 2 denmistir.
1935’de Ödemis kentinin nüfusu 10180
erkek ve 10552 kadi olmak üzere 207332’dir.
Ödemis’in fenni içme ve kullanma suyu
tesisatinin projesi 1929’da hazirlanmis ve projeye
göre 1931’de yapilarak Lübbey(Çamyayla),
Suçikti ve Genev kaynaklarindan kente su alinmistir.
Ödemis’in ilk elektrik tesisatinin projesi
1928’de hazirlanmis ve tesisat 1932’de yapilmistir.
29 Mart 1935 - 1 Ocak 1942 arasinda Mithat Baykal Ödemis
belediye baskanligi yapti. 1936’da Ödemis’te
311 m3 hacminde soguk hava deposu ile Türk Hava
Kurumu’nun içinde bulundugu Tayyare parki
yapilmistir. 1940’da Ödemis kentinin nüfusu
9808 erkek, 10630 kadin olmak üzere 20438’dir.
13 Nisan 1943 - 7 Subat 1946 arasinda Mutahhar Serif
Basoglu belediye baskanligi yapti. 1945’de Ödemis
kentinin nüfusu 9740 erkek, 10384 kadin olarak
toplam 20124’dür. Ödemis’in ilk
haritasi 1945’de yapildi.
15 Subat 1946 - 3 Kasim 1949 arasinda yine Mithat Baykal
belediye baskanligi yapti. 1948’de simdiki modern
mezarlik yapildigi gibi ayni yilda Kemal Ahmet Aru tarafindan
kentin yeni imar plani da yapilmistir. 8 Agustos 1949’da
275 beygirlik yeni bir dizel motor ile Ödemis’in
elektrik sebekesi takviye edildi. 1949’da Cumhurbaskani
Ismet Inönü Ödemis’e geldi.
16 Aralik 1949 - 11 eylül 1950 arasinda belediye
baskani Sevki Ortaç’tir. 1950’de
kentin en büyük sorunu olan kanalizasyon projesi
yapilmis, kesif bedeli olarak 1.800.000 lira ön
görülmüstü. 16 Eylül 1950 -
11 Mayis 1951 arasinda belediye baskani Ragip Sirmen2dir.
1950’de Ödemis2de 12 mahalle, 5800 hane,
20 yatakli bir hastahane, 2 eczane, 1 sinema, 5 ilkokul,
11 han, 3 güzel park bulunmaktaydi.
1 Haziran 1951 - 17 Kasim 1955 arasinda Ahmet Okçular
belediye baskanligiyapti. 1951’de Bulgaristan’dan
gelen Türkler’in bir kismi Ödemis’e
yerlestirildi. 18 Kasim 1955 - 27 Mayis 1960 arasinda
belediye baskaligini Muzaffer Gönen yapmistir.
1955’de Ödemis’in merkez nüfusu
25566 idi. 1956’da Ödemis’te 5 zeytinyagi
fabrikasi, 22 yaghane ile pulluk ve benzeri tarim aletleri
yapan imalathaneler vardir. Ödemis Lisesi 1955’de
egitime basladi.
Ödemis’in diger belediye baskanlari da söyledir:
A.Baki Marmara 22 Kasim 1963 -5 Haziran 1968, Muzaffer
Gönen 6 Haziran 1968 - 23Aralik 1973, Fuat Kilci
24 Aralik 1973 - 9 Aralik 1977, M.Tahir Çayli
14 Aralik 1977 - 11 Eylül 1980, Ertugrul Tanç
12 Eylül 1980 - 1 Subat 1981, Kemal Kumuk 2 Subat
1981 - 9 Subat 1982, Erdogan Izgi 10 Subat 1982 - 31
Agustos 1982, Ali Galip Enustekin 1 Eylül 1982
- 25 Mart 1984, Hüseyin Son 26 Mart 1984 - 29 Mart
1989, Gülen Köymen 29 Mart 1989 - 26 Mart
1994, Münir Bezmez 27 Mart 1994 - 18 Nisan 1999,
Mehmet Eris 19 Nisan 1999 - ........
Ödemis’in 1930’lu yillardan baslayarak
yapilan çalismalarla bir Osmanli kasabasi hüviyetinden
çikarilarak Türkiye Cumhuriyeti’ni
ilk modern kentlerinden biri durumuna gelmistir. Son
yillarda kuzey yönüne dogru imara açilan
kent topraklari planli bir yerlesimle hizla yapilasmakta,
kent içinde yeni merkezler olusmaktadir. Eski
Ödemis kimligini büyük oranda yitirmistir.
Ödemis’in il olmasi için gerekli olan
altyapi hazirdir.
Ödemis ovasinin yerlesim tarihi
maden tas çagindan baslamaktadir.
Hititler, Yunanlilar ve Romalilar döneminde bu
bölgeye(Küçük Menderes) Asia adi
verilmistir. Bu isim zamanla büyük bir kitanin
adi olmustur.
1 Haziran 1919’da Yunanlilar tarafindan
isgal edilmistir.
3 Eylül 1922 yilinda Yunanlilardan
kurtarilmistir.
TARIM ve HAYVANCILIK:
Ödemis’in
ekonomisi tarima dayali olup yüz ölçümünü
%36’si tarim arazisidir. 21000 aile tarimla ugrasir.
Baslica tarim ürünleri: Tütün, patates,
pamuk, incir, zeytin, susam, kestane, üzüm,
yas sebzeler ve basta bostan olmak üzere çesitli
meyvelerdir.
Baslica yetistirilen hayvanlar: Büyükbas Hayvancilik
yetistiriciligi ile Tavuk ve hindi çiftlikleri
kurulmustur. Aricilik yayginlasmaktadir.
SANAYI:
Is makineleri ve kazicilar üreten
fabrikalar
Tekstil ve ipekli dokuma fabrikalari
Döküm fabrikalari
Tugla-kiremit imalathaneleri
Ayakkabi imalathaneleri
Zeytin yagi fabrikalari
Çirçir fabrikalari
Tursu ve salça fabrikalari bulunmaktadir.
